ماه رمضان برای ما بزرگترها پر از خاطره، معنویت و حالوهوای خاص است؛ اما برای کودک، اگر درست معرفی نشود، ممکن است فقط ماه «گرسنگی» و «ممنوعیت» باشد! هنر ما این است که این ماه را نه با فشار و اجبار، بلکه با محبت، بازی و تجربههای شیرین به او بشناسانیم. اگر میخواهیم نام «ماه خدا» در ذهن فرزندمان نه با محرومیت و خستگی، که با زیبایی و اشتیاق گره بخورد، باید از دریچهی دنیای آنها به این ضیافت نگاه کنیم. در این مقاله میخواهیم بررسی کنیم که چگونه میتوانیم بدون هیچ اجبار و فشاری، فضای خانه و مدرسه را به گونهای مدیریت کنیم که فرزندمان نه از روی تکلیف، بلکه با پای دل، رفیقِ همیشگیِ ماه خدا شود.
در این مقاله میخوانیم:
- ماه رمضان، ماه رحمت خداوند
- الگوسازی: مهمترین رکن تربیت دینی
- توضیح ماه رمضان و پاسخ به پرسشهای کنجکاوانه کودکان
- جادوی خاطرهسازی؛ چگونه رمضان را به محبوبترین ماه سال تبدیل کنیم؟
- تمرین مهربانی؛ سهم کوچک من در ضیافت خدا
- روزه کلهگنجشکی؛ پلی میانِ بازی و بندگی
- مدرسه؛ خانهی دومِ مهربانی در ماه خدا
ماه رمضان، ماه رحمت خداوند
ماه رمضان، ماه خدا است و همراه است با برکت و رحمت و آمرزش خداوند. ماهی که نزد خدا، بهترین ماههاست و روزهایش بهترین روزها و شبهایش بهترین شبها و ساعتهایش بهترین ساعتهاست. ماهی که در آن به مهمانی خدا دعوت شده ایم و در آن از اهل کرامت خدا شده ایم. (خطبه شعبانیه)
رمضان تنها ماه گرسنگی و تشنگی نیست؛ ماه بازگشت است، ماه سبک شدن دلها، ماه آمرزش. در همین ماه است که انسان فرصت دارد گذشته را جبران کند، دلخوریها را کنار بگذارد و با قلبی تازه مسیر بندگی را ادامه دهد. پیامبر مهربانیها صلیاللهعلیهوآله درباره اهمیت اخلاق در این ماه فرمودهاند: «مَن حَسَّنَ مِنکُم فِی هَذَا الشَّهرِ خُلُقَهُ، کانَ لَهُ جَوازًا عَلَى الصِّراطِ یَومَ تَزِلُّ فیهِ الأقدام»؛ «هر کس در این ماه اخلاق خود را نیکو کند، برای او گذرنامهای بر صراط خواهد بود، در روزی که قدمها میلغزد».
این حدیث یادآوری میکند که رمضان پیش از آنکه تمرین نخوردن باشد، تمرین خوشاخلاقی است؛ تمرین صبر، مهربانی و گذشت. اما در میان همهی این معانی بلند، یک مسئولیت مهم بر دوش ماست: ساختن تصویر رمضان در ذهن فرزندانمان. کودکان، مفاهیم را از خلال تجربهها میآموزند. اگر این ماه برایشان با تندی و سختگیری همراه باشد، حس بدی نسبت به ماه رمضان پیدا میکنند. اما اگر آن را با مهربانی، بازی، مشارکت و خاطرههای شیرین بشناسند، ماه رمضان برایشان دوستداشتنی میشود.
ما میخواهیم علاوه بر آموزش احکام ماه رمضان به کودکمان، به او اجازه دهیم حالوهوای آن را لمس کند. میخواهیم وقتی نام ماه خدا را میشنود، دلش روشن شود. خاطرههای کودکی، پایههای ایمان بزرگسالی را میسازند. اگر امروز بذر محبت این ماه را در دلشان بکاریم، فردا با اشتیاق به استقبالش خواهند رفت.
الگوسازی: مهمترین رکن تربیت دینی
کودکان دنیا را از دریچه چشم ما میبینند. واقعیت این است که روزهداری، بهویژه در ساعتهای پایانی روز، میتواند سطح انرژی ما را پایین بیاورد و ما را کمی بیحوصله یا کمطاقت کند. این یک واکنش طبیعیِ بدن به گرسنگی است، اما نکته طلایی همینجاست: فرزند ما نباید رمضان را با چهرهای برافروخته، صدایی بلند و پدر و مادری خسته و عصبی بشناسد.
ما به عنوان بزرگسال، وظیفه داریم افسارِ احساساتمان را در دست بگیریم. اگر قرار باشد روزه بگیریم اما صبرمان لبریز شود و مدام با اطرافیان تندی کنیم، کودک در ذهن خود یک معادله ساده میسازد: «رمضان = بیحوصلگی و دعوا».
یکی از بهترین راهها این است که در این ماه، آگاهانه از حجم دغدغهها و کارهای دیگرمان کم کنیم. نباید اجازه دهیم خستگیِ مفرط، ما را از فرزندانمان دور کند. وقتی از کارهای غیرضروری میزنیم تا انرژیمان را برای بازی، خنده و وقتگذراندن با آنها ذخیره کنیم، به زبان بیزبانی به آنها میگوییم: «ماه خدا، ماهِ مهربانیِ بیشتر با توست». بگذارید فرزندتان ببیند که در این ماه، شما نهتنها خسته و عصبی نیستید، بلکه مشتاقتر از همیشه برای شنیدن حرفهای او وقت دارید.
شوق و اشتیاق، مسری است! اگر ما با آمدن ماه رمضان، طوری رفتار کنیم که انگار عزیزترین مهمان سال را دعوت کردهایم، این حس به کودکان هم سرایت میکند. پیش از شروع ماه رمضان، خودتان و فضای منزل را آماده کنید و با ذوق و شوق درباره برنامههایی که برای این ماه دارید، صحبت کنید. اجازه دهید فرزندتان ببیند که شما برای رسیدنِ ماه رمضان، لحظهشماری میکنید.
توضیح ماه رمضان و پاسخ به پرسشهای کنجکاوانه کودکان
برای اینکه مفاهیم عمیق ماه رمضان در ذهن و قلب کودکان بنشیند، باید با زبان ساده درباره این ماه با آنها صحبت کنیم. بهتر است ماه رمضان را به عنوان یک «فصلِ خاص برای قدرتمند شدن» معرفی کنیم. میتوانیم به آنها بگوییم همانطور که بدن ما برای قوی شدن به ورزش و دویدن نیاز دارد، «دل» ما هم برای بزرگ شدن محتاج تمرین است.
روزه در واقع تمرینی برای ماهیچههای اراده است؛ فرصتی که در آن یاد میگیریم چطور به خواستههای کوچکمان «نه» بگوییم تا در آینده بتوانیم در برابر اشتباهات بزرگ هم محکم بایستیم. در این مسیر، گرسنگیِ موقت نه یک تنبیه، بلکه راهی برای سبک شدن و شنیدنِ بهترِ صدای مهربانیِ قلبمان است تا یادمان نرود در دنیا کسانی هستند که سفرههایشان همیشه کوچک است.
وقتی فرزندمان با سوالاتی مثل «چرا خدا میخواهد ما تشنه بمانیم؟» یا «آیا خدا بچهها را دوست ندارد که اجازه نمیدهد روزه بگیرند؟» به سراغ ما میآید، باید بهترین استفاده را از این فرصت ببریم. در پاسخ به این سوالات، آرامش و حوصله ما مهمتر از کلماتی است که به زبان میآوریم. میتوانیم با لبخند برایشان توضیح دهیم که خدا اتفاقاً چون بچهها را خیلی دوست دارد و میداند بدن ظریف آنها برای قد کشیدن به انرژی نیاز دارد، روزه کامل را از آنها نخواسته است. باید به آنها اطمینان دهیم که خدا مهربانتر از آن است که بخواهد کسی اذیت شود و تمام تلاشهای کوچک آنها، حتی اگر در حد یک ساعت صبوری یا یک روزه کلهگنجشکی باشد، در چشم خدا بسیار ارزشمند و بزرگ است.
در نهایت، یادمان باشد که در پاسخ دادن به کودکان، «کوتاه بودن» و «صداقت» دو کلید طلایی هستند. لازم نیست برای هر سوال یک سخنرانی طولانی مذهبی راه بیندازیم؛ کافی است پاسخی بدهیم که با سن و درک آنها متناسب باشد و حس امنیتشان را خدشهدار نکند. هدف اصلی ما در این گفتگوها این است که کودک حس کند رمضان ماهِ «بزرگ شدن»، «قد کشیدنِ روح» و «تمرینِ مهربانی» است. اگر بتوانیم این تصویر مثبت را در ذهنشان بسازیم، آنها به جای ترس از محرومیت، با اشتیاق به دنبال کشف زیباییهای این ماه خواهند رفت و پیوندی عمیق و دوستانه با خالق خود برقرار خواهند کرد.
جادوی خاطرهسازی؛ چگونه رمضان را به محبوبترین ماه سال تبدیل کنیم؟
برای اینکه مفاهیم معنوی در جانِ کودک ریشه بدواند، باید آنها را با تجربههای لذتبخش گره بزنیم. اولین قدم، تغییر چهرهی خانه در آستانه این ماه است. همانطور که برای نوروز خانهتکانی میکنیم، خوب است برای ماه رمضان هم آیینهایی داشته باشیم. با مشارکت خودِ بچهها، گوشهای از خانه را با ریسههای رنگی، فانوسهای کاغذی یا نقاشیهای آنها تزیین کنید. ایجاد یک «ایستگاه آرامش» در گوشهی سالن، به کودک پیام میدهد که اتفاقی بزرگ و دوستداشتنی در راه است. وقتی خانه رنگ و بوی جشن به خود بگیرد، اشتیاق کودک برای کشف این ماه دوچندان میشود.
یکی از جذابترین ایدهها برای درگیر کردنِ روزانه و هدفمند کودکان، طراحی یک «تقویمِ ۳۰ روزه» است. میتوانید ۳۰ پاکت رنگی یا جعبه کوچک بسازید و در هر کدام، یک برگه قرار دهید که روی آن نام یک بازی، یک کاردستی یا یک فعالیت مورد علاقه کودک نوشته شده باشد؛ فعالیتهایی که انجام دادنشان برای شما هم مقدور و لذتبخش باشد. هر روز در یک ساعت مشخص، یکی از پاکتها را با هم باز کنید و آن فعالیت را انجام دهید. این کار باعث میشود کودک برای هر روزِ ماه رمضان لحظهشماری کند و این ماه در ذهن او با «وقتِ اختصاصی والدین» و «بازیهای شاد» پیوند بخورد.
سفره افطار نیز فرصتی بینظیر برای ارتباط مؤثر با کودک و تقویت حس مسئولیتپذیری است. او را در چیدن سفره، تزیین خرما یا درست کردنِ دسرها شریک کنید. سعی کنید تا حد امکان، غذاهایی را در برنامه بگنجانید که کودکان به آنها علاقه دارند؛ بگذارید آنها حس کنند سلیقهشان در این ماه اهمیت ویژهای دارد. وقتی کودک در آمادهسازیِ مهمترین لحظه روز مشارکت میکند، حس تعلق و ارزشمندی پیدا میکند. این خاطراتِ قشنگ، از عطرِ نانِ تازه گرفته تا خندههای دستجمعی دور سفره، موجب علاقهمندی بیشتر او به ماه رمضان میشود.
تمرین مهربانی؛ سهم کوچک من در ضیافت خدا
همه کودکان فطرتاً «خوبی کردن» را دوست دارند و از اینکه قهرمانِ یک اتفاق مثبت باشند لذت میبرند؛ اما آنها همیشه نمیدانند که چه کارهای سادهای میتواند یک «کار خوب» بزرگ باشد. ما باید به آنها یادآوری کنیم که حساب و کتابِ خدا با حساب و کتابِ ما آدمها خیلی فرق میکند. شاید از نظر ما یک کارِ کوچک، بیاهمیت به نظر برسد، اما در ترازوی خدای مهربان، نیتی که پشت آن کار بوده مهم است. در ماه رمضان، ارزش این کارهای کوچک صدچندان میشود و این بهترین فرصت است تا به فرزندمان نشان دهیم که چگونه میتواند با قدمهای کوچک، ارتباط را با خدا محکم کند.
اگر فرزندتان خواندن بلد است، یا سورههایی از قرآن را حفظ کرده است، او را تشویق کنید که هر روز حتی شده چند آیه کوتاه از قرآن را بخواند و حسِ خوبِ آرامشِ پس از آن را با هم مرور کنید. این کار به او اعتمادبهنفس میدهد که او هم میتواند مستقیماً با خدای مهربان گفتگو کند.
یکی از زیباترین تمرینها برای تقویت روحیه بخشندگی، شریک کردن کودکان در امر «صدقه و انفاق» است. میتوانید مبلغی را به آنها بدهید تا با دستان کوچک خودشان در صندوق صدقات بیندازند یا در پروژههای خیرخواهانه مشارکت کنند. لمسِ این عملِ بخشش، حسِ قدرت و تاثیرگذاری به آنها میدهد. امام رضا (علیهالسلام) به شخصی درباره فرزندش توصیه فرمودند: از طرف او صدقه بده؛ و بعد اضافه کردند: به بچّه دستور بده كه به دست خود تكه نانى يا يك مشت (گندم و...) صدقه بدهد، اگرچه صدقه اندك باشد، زيرا كه هرچه كه هدف از آن، خدا باشد، اگرچه كم باشد، بزرگ است. (الکافی، ج۴، ص۴)
همچنین میتوانید از آنها بپرسید: «به نظرت امروز چطور میتوانیم کسی را خوشحال کنیم؟»؛ اجازه دهید آنها پیشنهاد بدهند، مثلاً با دادن یک هدیه کوچک به یک دوست، کمک به پدربزرگ و مادربزرگ، یا حتی آب دادن به گلدانهای خانه. وقتی کودک میبیند که مهربانیهای کوچک او در این ماه چقدر ارزشمند است، یاد میگیرد که عبادت فقط در نماز و روزه خلاصه نمیشود، بلکه «خوبی کردن به دیگران» هم بخشی از رفاقت با خداست.
روزه کلهگنجشکی؛ پلی میانِ بازی و بندگی
بسیاری از کودکان دوست دارند مثل بزرگترها روزه بگیرند تا حس «بزرگ شدن» را تجربه کنند، اما توان جسمی آنها اجازه نمیدهد. در اینجا «روزه کلهگنجشکی» یک راهکارِ طلایی و هوشمندانه است که در روایت نیز به آن توصیه شده است. امام صادق عليه السّلام فرمود: «ما در هفت سالگى كودكانمان را به بخشى از روز در حد توانشان - تا نيمى از روز، بيشتر يا كمتر - به روزه وادار مىكنيم، پس هرگاه تشنگى و گرسنگى بر آنها چيره شود، افطار مىنمايند تا عادت به روزه نمايند و توانايى آن را داشته باشند. ازاينرو شما نيز كودكان نه ساله (پسر) خود را وادار كنيد به اندازه طاقتشان روزه بگيرند، پس هرگاه تشنگى بر آنها چيره شد، افطار نمايند». (الکافي، ج۴، ص۱۲۴)
به فرزندتان بگویید که خدا برای بچهها یک قانونِ ویژه و شیرین دارد تا آنها هم بتوانند در این جشن شریک شوند. به جای اجبار برای روزه کامل، از این روش به عنوان یک تمرین استفاده کنید. روزه کلهگنجشکی به کودک یاد میدهد که صبوری کردن لذتبخش است و او را برای تجربههای بزرگتر در آینده آماده میکند.
در این مسیر، همراهیِ والدین بسیار حیاتی است. او را برای سحری بیدار کنید (اگر خودش تمایل داشت) تا لذتِ آن فضای معنوی و دورهمیِ نیمهشب را بچشد. سپس اجازه دهید در طول روز وعدههای کوچک غذاییاش را داشته باشد، اما به او بگویید مثلا تا اذان ظهر صبوری کند و چیزی نخورد. وقتی زمانِ افطارِ او (مثلاً ظهر) فرا میرسد، برایش یک «افطارِ کوچک و اختصاصی» ترتیب دهید و بابت این صبوری، طوری تشویقش کنید که حس کند کار بزرگی انجام داده است. با این روش، کودک نه فشار گرسنگیِ طاقتفرسا را حس میکند و نه از لذتِ همراهی با خانواده محروم میشود؛ بلکه رمضان برای او به یک بازیِ پر از معنا و پاداش تبدیل میگردد.
مدرسه؛ خانهی دومِ مهربانی در ماه خدا
نقش معلمان و کادر مدرسه در شکلگیری تصویر ذهنی کودک از رمضان، کمتر از والدین نیست. مدرسه میتواند به جای محیطی سختگیر، به فضایی سرشار از درک و همراهی تبدیل شود. در این ماه، معلمانِ آگاه با کاستن از حجم تکالیف و خودداری از برگزاری امتحانهای دشوار، به دانشآموزان نشان میدهند که شرایط خاص آنها را درک میکنند. منعطف بودن در حضور و غیابِ صبحگاهی و آسان گرفتن بر دانشآموزی که شاید به خاطر بیدار شدن در سحرگاه، کمی خوابآلود است، پیامی از جنس شفقت و همدلی دارد. وقتی کودک ببیند که مدرسه در این ماه به او «فرصت تنفس» میدهد، روزهی ماه رمضان را نه یک بارِ اضافی روی دوشِ تحصیل، بلکه فصلی برای آرامش و صمیمیت میبیند.
علاوه بر این، کلاس درس بهترین فضا برای انتقالِ آموزشهای کوتاهِ اخلاقی و کاربردی است. معلمان میتوانند از فرصتهای کوتاه میان کلاس برای گفتگو درباره «اخلاقِ روزهداری»، مثل صبوری، راستگویی و کمک به دوستان استفاده کنند. اگر شرایط فراهم باشد، برگزاری یک ضیافت افطاری ساده در مدرسه یا کلاس، میتواند به یکی از ماندگارترین خاطرات زندگی دانشآموزان تبدیل شود. دور هم نشستن معلم و شاگردان دور یک سفرهی ساده، فاصلهها را از بین میبرد و به مفاهیم دینی، رنگِ «رفاقت و صمیمیت» میبخشد. در چنین محیطی، معلم نهفقط یک مدرس، بلکه مربیِ دلسوزی است که به دانشآموز یاد میدهد دینداری با طعمِ مهربانی و درکِ متقابل، چقدر شیرین است.
جمعبندی: ضیافتی برای تمام عمر
در نهایت، رفیق کردن کودکان با ماه رمضان، بیش از آنکه نیازمند آموزشهای کلامی باشد، محتاج «هنرِ مهرورزی» ماست. وقتی ما به عنوان والدین و معلمان، آگاهانه از حجم دغدغههایمان کم میکنیم تا با صبوری و لبخند در کنار آنها باشیم، وقتی خانه را تزیین میکنیم و وقتی سوالات کنجکاوانهشان را با آغوش باز میپذیریم، در واقع در حال ترسیم تصویری از یک خدای مهربان در قلب آنها هستیم. هدف ما ساختن یک عابدِ بینقص در هفتسالگی نیست؛ هدف ما نشاندنِ بذر محبتی است که در طوفانهای نوجوانی و بزرگسالی، پناهگاه آنها باشد.
ایتا
بله
اینستاگرام
دیدگاه خود را بنویسید